Sông Lý Hòa được bắt nguồn từ Đông Trường Sơn chảy theo hướng Tây Bắc - Đông Nam. Con sông lớn đi qua địa phận sáu xã với điểm cuối là xã Hải Trạch trước khi đổ ra biển. Tương truyền, xưa kia, Lý Hòa cũng là vùng đất phồn thịnh “trên bến, dưới thuyền”. Sông rất sâu nên ghe thuyền tận trong Nam ngoài Bắc cũng có thể vào tận đây trao đổi, mua bán khiến vùng đất này sầm uất. Sau bao thăng trầm của thời gian, dòng sông xưa nay không còn là một thương cảng nữa mà đã trở thành con sông hiền hòa, êm dịu và trở thành địa điểm lý tưởng cho những cuộc đua thuyền diễn ra vào dịp tết Nguyên Đán hàng năm.

Cứ đến mồng 3 Tết Nguyên Đán, khắp làng trên xóm dưới, từ ngoài đường thôn đến trong từng ngõ  xóm đâu đâu cũng rực rỡ cờ hoa. Sau mâm cơm cúng đưa ông bà (hay còn gọi là Lễ Hóa Vàng) người dân Lý Hòa nô nức, hối hả đổ về hai bên bờ sông để ngóng đợi hội đua thuyền. Năm nào cũng vậy, lễ hội thu hút hàng ngàn lượt người ở địa phương và con em quê hương đang sinh sống, học tập, công tác trên mọi miền đất nước đón xem, cổ vũ động viên. Bởi dường như đi xem hội đua thuyền đã ăn sâu vào tiềm thức, là nét đẹp trong ngày Tết cổ truyền, là máu thịt của người dân Lý Hòa. Dòng sông Lý lúc này được khoác lên mình một chiếc áo mới rực rỡ sắc màu như để hòa mình vào không khí vui tươi của lễ hội đua thuyền mừng xuân.

Nếu có dịp được chứng kiến lễ hội đua thuyền của người dân vùng Lý Hòa, chắc hẳn bạn sẽ cảm thấy vô cùng ấn tượng. Khoảnh khắc xuất phát và thời điểm tăng tốc về đích luôn diễn ra hết sức gay cấn và náo nhiệt. Dưới bến, các thủ thuyền dốc sức khua chèo, lướt sóng theo nhịp trống. Trên bờ, cha mẹ, vợ con và đông đảo bà con dân làng sát cánh bên nhau, khua chiêng, gõ mõ hối thúc đội nhà, làm huyên náo cả một vùng sông nước...

Để tìm hiểu sâu về nét sinh hoạt văn hóa của người dân, đặc biệt về lễ hội đua thuyền truyền thống của làng biển chúng tôi tìm đến nhà cụ Nguyễn Duy Ánh- người được mệnh danh là Pho sử sống của làng Lý Hòa. Đã ở tuổi 80 nhưng cụ Ánh (thôn Quốc lộ 1A, Hải Trạch) vẫn còn minh mẫn để nhớ và say sưa  kể chúng tôi nghe về từ những truyền thuyết, huyền thoại của vùng đất quê hương đến những nét đẹp trong đời sống của con người nơi đây. Khi được hỏi về nguồn gốc hình thành và phát triển của lễ hội đua thuyền trên sông Lý Hòa cụ Ánh chia sẻ: “Hội đua thuyền đầu xuân đã có lịch sử cách đây hàng trăm năm khi cha ông biết đóng thuyền rồng vui hội Xuân làng biển. Sau nhiều năm trong chiến tranh bị gián đoạn, đến năm 1986, khi đất nước đổi mới lễ hội được chính quyền khôi phục và được nhân dân cổ vũ nhiệt tình. Xưa kia, cứ vào mùng 2, mùng 3 Tết Nguyên Đán khắp làng nhân dân nô nức đi tham dự các trò chơi dân gian được tổ chức ở  khoảng  sân trước đình làng như: bài chòi, ô ăn quan, kéo co… Cho đến ngày nay, các hình thức sinh hoạt đó mai mốt dần chỉ còn Hội đua thuyền mà dân gian vẫn gọi là chèo bơi được duy trì và phát triển.”

Đua thuyền là một hoạt động thể thao mang tính tập thể gắn với người dân vùng sông nước. Ở Lý Hòa, mỗi năm sẽ chỉ có 4 đội là đại diện của 4 / 7 thôn trong xã được tham gia tranh tài. Cứ hai đội nhất nhì năm ngoái sẽ thi đấu với hai đội bơi thua năm trước đó. Đội đua thường được cơ cấu khoảng 10-15 vận động viên, có “nhạc trưởng” chỉ huy, người chèo lái ở đuôi và một người đảm nhiệm việc tát nước. Thành viên đội đua mặc đồng phục, thắt đai ngồi đều đặn ở hai bên mạn thuyền. Chính giữa thuyền  anh gõ mỏ đầu chít khăn đỏ vừa nhún vừa hô vang “hè va đi hè, hủi va đi hủi” nhằm huy động sức mạnh tập thể. Thể thức chèo bơi được tiến hành theo hiệu lệnh của người chỉ huy. Khi ba hồi trống vừa dứt cứ 2 đội bơi theo hướng Đông Nam, 2 đội theo hướng Tây Bắc thẳng tiến. Sau hai vòng đua, đội trở về vạch xuất phát đầu tiên, trên tay cầm lấy “vọi”(bó hoa được treo ở đích)  là đội chiến thắng.  Kết quả cuộc đua bao giờ phụ thuộc vào sức mạnh từ tinh thần đoàn kết của tập thể, sự phối hợp ăn ý, nhịp nhàng, hài hòa giữa các thành viên trong đội. Thành viên được chọn vào đội đua là những thanh niên khỏe mạnh, thể lực tốt, bơi lội giỏi và phải vững tay chèo. Vì vậy, để chinh phục giải đấu các thôn đã phải chuẩn bị từ nhiều tháng trước. Từ việc sửa chữa thuyền, mái chèo cho đến tập luyện, thụa bơi(chèo thử). Đến xem các đội tập luyện, ông  Nguyễn Duy Hùng- chủ thị Mặt trận Tổ quốc xã Hải Trạch chia sẻ: “Hội đua thuyền là hoạt động văn hóa bổ ích, với mục đích tạo không khí vui tươi, phấn khởi sau một năm lao động vất vả. Đồng thời, là địa phương có nền kinh tế chính là khai thác biển nên hội đua thuyền còn có ý nghĩa “Khai thông sóng nước, với ước muốn cầu mong mưa thuận, gió hòa trong năm mới. Với quan niệm Thôn nào giành chiến thắng trong cuộc đua thì năm đó sẽ gặp nhiều may mắn, làm ăn phát đạt”

Mùa xuân sắp về. Khắp nẻo làng quê vùng sông nước lại âm vang tiếng mõ, tiếng chiêng trống, ngày hội đua thuyền đang cận kề. Các bậc cao niên của làng lại thi nhau soạn sửa thuyền đua, tổ chức đội hình... Lớn lên ở vùng đất mà lúc vất vả mưu sinh cũng như khi vui chơi hội hè, cuộc sống của người dân đều gắn liền với sông nước, với nghề chài lưới, từ nhỏ, ông Nguyễn Kỳ (60 tuổi, ở thôn Nội Hải, xã Hải Trạch) đã được cha chỉ bảo bí quyết đóng thuyền đua, hướng dẫn từ cách cầm cưa, đục, đến các kỹ thuật tinh xảo khác. Do đó, vào dịp gần Tết Nguyên đán, các thôn thường tìm đến nhờ ông bảo dưỡng thuyền đua để hưởng “vận hên”. Ông Kỳ tâm sự: “Đối với người Lý Hòa, đua thuyền vừa để giải trí, vừa để giữ gìn những giá trị truyền thống của ông bà, tổ tiên”.

Lễ hội đua thuyền đã thực sự đi vào tiềm thức và trở thành một nét đẹp trong sinh hoạt văn hóa tinh thần của người Lý Hòa. Thông qua lễ hội, góp phần khơi nguồn sáng tạo của cha ông, thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng, cùng nhau rèn luyện sức khỏe, xây dựng đời sống mới. Lễ hội đua thuyền truyền thống của người dân Lý Hòa luôn diễn ra với không khí sôi nổi, đoàn kết, thân ái và đầy tinh thần thượng võ, tinh thần văn hóa thể thao, thắt chặt tình làng, nghĩa xóm, thêm yêu lao động và yêu quê hương mình.

            Hồng Thắm

          Đài TT-TH Bố Trạch