Gia đình truyền thống

Ý thức được vai trò của gia đình đối với sự phát triển của đất nước nên trong suốt chiều dài lịch sử của dân tộc cho dù có những lúc nước mất, cả dân tộc chìm đắm trong cảnh nô lệ lầm than nhưng chưa bao giờ bọn giặc xâm lăng có thể chiếm được các giá trị truyền thống quý báu được lưu giữ trong từng gia đình người Việt. Bởi vậy, có những giai đoạn chúng ta bị mất nước nhưng nhà không bao giờ tan mà các giá trị này được bảo vệ, phát huy mạnh mẽ qua các thế hệ con dân đất Việt để nhân lên và phát huy sức mạnh góp phần vào công cuộc xây dựng phát triển của đất nước.

Cùng với sự phát triển của xã hội, cơ cấu của gia đình Việt Nam cũng đã có những đổi thay để phù hợp với xu thế phát triển của thời đại. Nếu như trước đây, mô hình gia đình chủ yếu tồn tại trong xã hội Việt Nam là kiểu gia đình truyền thống tam, tứ, ngũ đại đồng đường cùng chung sống trong một mái nhà. Thì ngày nay trước tác động của cuộc sống hiện đại mô hình gia đình trong xã hội cũng đã có sự biến đổi rõ riệt. Xu hướng hạt nhân hóa gia đình ở Việt Nam đang có chiều hướng gia tăng, loại hình gia đình 2 thế hệ (chỉ có vợ, chồng và con) đang chiếm ưu thế và dần thay thế cho kiểu gia đình nhiều thế hệ. Chỉ đề cập riêng ở huyện Bố Trạch, vào năm 2011 trong tổng số 41.905 hộ gia đình của toàn huyện đã có tới 26.986 hộ gia đình thuộc mô hình gia đình hạt nhân chỉ có 2 thế hệ trong khi đó gia đình có 3 thế hệ trở lên chiếm con số rất khiêm tốn chỉ có 5.298 hộ. Có sự thay đổi cơ bản trong cơ cấu phát triển gia đình hiện nay là kết quả của quá trình phát triển kinh tế, xã hội trong thời kỳ Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa. Gia đình hạt nhân phát triển nhanh trong giai đoạn hiện nay vì nó có nhiều ưu điểm và lợi thế trong điều kiện mới. Trước hết, gia đình hạt nhân tồn tại như một đơn vị độc lập, gọn nhẹ, linh hoạt và có khả năng thích ứng nhanh với các biến đổi xã hội. Đây cũng là mô hình có sự độc lập về quan hệ kinh tế, có sự bình đẳng cao. Kiểu gia đình này tạo cho mỗi thành viên trong gia đình khoảng không gian tự do tương đối lớn để phát triển tự do cá nhân, xây dựng nên các cá tính sống riêng của từng cá nhân trong gia đình cũng như sự bình đẳng giữa các thế hệ trong gia đình được cải thiện. Trong xã hội hiện đại, mức độ độc lập cá nhân, cá tính, sáng tạo được xem là một trong những yếu tố quan trọng thể hiện chất lượng và sự tiến bộ cuộc sống gia đình. Tính độc lập cá nhân được gia đình tạo điều kiện nuôi dưỡng, phát triển sẽ tạo ra phong cách sống, tính cách, năng lực sáng tạo riêng khiến cho mỗi người đều có bản sắc riêng. Việc thu nhỏ quy mô gia đình là một sự tiến bộ phù hợp với sự phát triển của xã hội hiện đại.

Mô hình gia đình hạt nhân hiện đại

Tuy nhiên, gia đình hạt nhân cũng có những điểm yếu nhất định như: mức độ liên kết, gắn bó giữa các thành viên trong gia đình giảm sút. Hơn thế nữa sự ngăn cách không gian sống, sự khác nhau về suy nghĩ, tư tưởng giữa các thế hệ trong gia đình gia tăng nên sự ảnh hưởng của thế hệ tới nhau ít đi, do đó việc bảo lưu các giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của gia đình gặp khó khăn. Hơn thế nữa, sự liên kết giữa các gia đình trong cộng đồng hiện nay bị suy giảm làm cho khả năng hỗ trợ lẫn nhau về vật chất và tinh thần bị hạn chế, tình làng nghĩa xóm bị mai một. Chính những yếu điểm này đã đặt gia đình Việt Nam đối mặt trước nhiều nguy cơ và thách thức trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Trong các gia đình hạt nhân việc đề cao cái tôi, đề cao cá tính, sự độc lập nhiều khi chính là nguyên nhân dẫn đến những hiện tượng cực đoan, ảnh hưởng xấu đến sự tồn tại và phát triển của gia đình. Như là tình trạng ly hôn có xu hướng tăng cao, hiện tượng sống thử, sống chung không cần giá thú, tình trạng trẻ vị thành niên phạm tội, vướng vào các tệ nạn xã hội như nghiện hút, tệ nạn mại dâm… ngày càng trở nên phổ biến. Xã hội đã chứng kiến không ít những vụ việc thương tâm đã xảy ra, như anh chị em ruột, thậm chí là cha con, mẹ con... chỉ vì lợi ích kinh tế mà dẫn đến xung đột, tranh chấp, kiện tụng, sát hại lẫn nhau nhau, bạn bè giết nhau chỉ vì những lý do vụn vặt... Các hiện tượng này như là hệ quả tất yếu của việc suy giảm chức năng giáo dục trong gia đình, không phát huy được các giá trị tốt đẹp của gia đình truyền thống trong công tác xây dựng gia đình trước sự tác động đa chiều của thời kỳ CNH-HĐH.

Để thực hiện được mục tiêu trong công tác xây dựng gia đình Việt nam thời kỳ CNH-HĐH mà Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IX đề ra là “ Nêu cao trách nhiệm của gia đình trong việc xây dựng và bồi dưỡng các thành viên của mình có lối sống văn hóa, làm cho gia đình thực sự là tổ ấm của mỗi người và là tế bào lành mạnh của xã hội” cần phải kết hợp tốt giữa các giá trị tiến bộ của mô hình gia đình hạt nhân với việc phát huy các giá trị tốt đẹp của mô hình gia đình truyền thống đã được xây dựng, bồi đắp từ hàng ngàn năm trước. Đây chính là lời giải hiệu quả cho sự nghiệp xây dựng gia đình Việt nam trong thời đại mới. Bởi chính việc phát huy tốt các giá trị tốt đẹp của gia đình truyền thống sẽ khắc phục tối đa cho những yếu điểm của mô hình gia đình hạt nhân đang tồn tại phổ biến trong xã hội. Để xây dựng gia đình hạnh phúc trong thời kỳ CNH-HĐH cần phát huy tốt các ưu điểm của gia đình truyền thống như: sự gắn bó cao về tình cảm theo huyết thống giữa các thành viên trong gia đình cũng như sự liên kết chặt chẽ giữa các gia đình trong cộng đồng; bảo lưu được các truyền thống văn hóa, tập tục, nghi lễ; phát huy tốt các gia phong, gia lễ, gia đạo, giáo dục truyền thống yêu nước, yêu quê hương, hiếu nghĩa, thủy chung, cần cù chịu khó; các thành viên trong gia đình có điều kiện yêu thương, đùm bọc lẫn nhau, giúp đỡ nhau về vật chất và tinh thần, chăm sóc người già và giáo dưỡng thế hệ trẻ. Đó là những giá trị rất căn bản của văn hóa gia đình mà chúng ta cần kế thừa và phát huy để xây dựng gia đình ấm no, bình đẳng, tiến bộ và hạnh phúc. Để gia đình mãi là nền tảng, là tế bào của xã hội, là một thiết chế cơ bản của xã hội, là tổ ấm, nơi nương tựa quan trọng nhất của mỗi người.

Trải qua nhiều thế hệ, gia đình Việt Nam được hình thành và phát triển với những chuẩn mực giá trị tốt đẹp góp phần xây dựng bản sắc văn hóa dân tộc và là nền tảng cơ bản để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Lê Hữu Lợi

Phòng VH&TT huyện Bố Trạch