Mất nửa ngày tôi mới tìm vào được xã Tân Trạch (Bố Trạch, Quảng Bình) – nơi có người Arem sinh sống. Miền rừng này, tối thì tối rất nhanh còn sáng thì mặt trời lại lên khá muộn. Trong cơn mưa rừng bất chợt lúc rạng sáng, tôi tìm gặp ông Bí thư Nguyễn Trí Sĩ, người ở mạn dưới lên.

Ông Sĩ cho biết, đây là một xã hết sức đặc thù. Xã rộng 3.540 km2, gấp hơn 2 lần tỉnh Thái Bình nhưng xã lại hết sức đói nghèo. Nhờ có sự trợ cấp của Nhà nước bằng việc phát gạo cho các hộ, cái đói “đã được giải quyết”, còn cái nghèo thì chưa biết đến bao giờ. Trước đây tỷ lệ sinh thấp hơn tỷ lệ chết. Có lúc, số dân người Arem ở xã tụt xuống còn 7 hộ. Trước nguy cơ này, với sự quan tâm của các cấp ngành, qua khảo sát đã chọn km 39 trên Đường 20 làm chỗ định cư, dựng nhà và đón người Arem về. Nay số hộ người Arem của xã đã tăng lên 49 hộ cùng với 6 hộ Vân Kiều, tổng cộng 258 nhân khẩu.

Bí thư Sĩ cho biết thêm, để người Arem vươn lên, tự mình chủ động được cuộc sống, không lệ thuộc vào tự nhiên, không phụ thuộc vào trợ cấp của Nhà nước thì việc dạy chữ và phổ cập kiến thức ở đây được xác định nhanh ngày nào tốt ngày ấy. Thế nhưng việc mở trường, dạy học đã diễn ra khá lâu nhưng mức độ học, đọc và viết chữ phổ thông ở đây vẫn còn lắm cam go. Việc học ở đây phải dùng từ “bắt học trò” mới khái quát được hết cơ nhọc của các thầy các cô ở đây.

Giáo viên “nổi tiếng” của trường Tiểu học và Trung học cơ sở Tân Trạch về việc chịu khó lặn lội “bắt học trò” đến trường nhất ở cái “thung lũng Arem” này là cô Lê Thị Hà. Quê cô Hà tận Nông trường Việt Trung, từ nhà cô lên trường dài cả 60 cây số nhưng vì sự nghiệp giáo dục, vì trẻ em và tương lai của người Arem cô đã lên đây định cư. Ngày cô đi “bắt học trò”, tối cô lại thân mình đơn côi bên ánh đèn dầu leo lét để soạn giáo án, tìm ra một cách dạy cho phù hợp với trình độ cũng như tâm lý, tập quán của trẻ Arem.

Cô Hà bảo, dạy ở đây, nhiều khi không thể áp dụng hầu hết các giáo trình và phương pháp của ngành cho được. Có những bài học, vùng dưới trẻ em cùng tuổi chỉ học một tiết là nhận thức được.

Nhưng cũng bài học ấy cô Hà và đồng nghiệp của mình có thể phải dạy 2 buổi, 3 buổi, thậm chí là cả tuần các em mới lĩnh hội được. Lớp 2 của cô Hà có 5 em học sinh. Để có một lớp học với 5 học sinh này mở cửa vào lúc 14 giờ thì cô Hà phải xỏ dép đi “bắt” các em từ lúc 12 giờ.

Cứ lòng vòng cắt đường, hết nhà nọ sang nhà kia, đưa kẹo ra để mà dỗ dành, sau 2 giờ đồng hồ mệt mỏi, người tướt toát mồ hôi cô Hà cũng “bắt” được đủ quân số cho lớp học. Có học sinh rồi, lại phải mất đến 30 phút nữa để dỗ dành, để ổn định trật tự, tiếng thước kẻ của cô mới nhịp nhàng vang lên, buổi học mới bắt đầu.

Trường lớp được đầu tư khang trang, thầy cô nhiệt tình nhưng thưa thớt học sinh

Theo thầy Hiệu trưởng Lê Văn Chương, hiện nay cả xã, tổng số học sinh đang theo học có 80 em. Sự học ở đây có cái lạ nhất so với toàn quốc, nói vui theo cách nói của các thầy cô là học sinh đi học được “trả lương”.

Ngoài kẹo để dỗ các em, ngoài việc lội bộ để đi “bắt” các em đến lớp thì các em còn được trả 3 nghìn đồng/buổi nếu như có mặt ở lớp. Đây là khoản kinh phí được trích ra từ chế độ vùng miền. Biểu đồ cho cái sự học ở đây luôn giữ thế hình chóp.

Hiện cấp tiểu học của trường có 52 em, nhưng lên lớp 7 chỉ còn 28 em và lớp 9 thì chỉ còn lại 10 em. Bản Arem khốn khó, các thầy cô ở đây cũng khốn khó vô cùng. Lương thực, thực phẩm thì ngóng từ 3 đến 5 ngày mới có một chuyến xe dã chiến nhọc nhằn xả khói ì ạch tìm vào.

Đêm đại ngàn, gió Lào từ phía tây thổi khô khan, rát bỏng. Tôi nằm nghe và nghĩ. Hy vọng một ngày sáng sủa sẽ không xa với “thung lũng Arem” này.

Theo Phương Nguyên

       Báo Văn hóa