Trên suốt dọc dãi đất hình chũ “S” thương yêu, hầu như nơi đâu cũng xuất hiện những mái chùa cong vút giao hòa trong không gian cuộc sống của làng Việt và Quan Âm Tự cũng là một trong những ngôi chùa như thế được xây dựng lên để đáp ứng sự mộ đạo cũng như là nơi gửi gắm những ước vọng về một cuộc sống ấm no, tốt lành của người dân Bố Trạch nói riêng và Quảng Bình nói chung.

Cũng giống như những ngôi chùa trên khắp nước Việt Nam, Quan Âm Tự được xây dựng nên trước hết là để đáp ứng nhu cầu về đời sống tinh thần, tôn giáo, tín ngưỡng của nhân dân trong vùng nhưng sự tích hình thành của ngôi chùa lại đượm chất huyền thoại và gắn liền với sinh hoạt sản xuất của làng quê miền biển  Bố Trạch. Ngày nay đến với Quan Âm Tự chúng ta được nghe câu chuyện khá ly kỳ về sự tích hình thành ngôi chùa hiển linh bên biển biếc của nhân dân làng Đức Trung xã Đức Trạch, huyện Bố Trạch.

Cổng Quan âm tự

Tương truyền rằng, vào tháng 7 năm 1802 ( năm Gia Long thứ nhất) lão ngư của làng Đức Trung tên là Hồ Lương Đường chèo thuyền ra biển đánh cá. Cũng như mọi lần, ông tìm đến các vùng biển quen thuộc mà ông thường đánh được nhiều cá tôm để quăng lưới với hy vọng có được một mẽ lưới nặng cá tôm. Trong khi kéo lưới lên thấy nặng tay nên ông Đường mừng nghĩ rằng nhờ trời phù hộ nên mình có một chuyến đi biển bội thu nhưng khi kéo lưới lên thì không phải là tôm các đầy lưới như mọi khi mà ông Đường lại kéo được một pho tượng phật bằng đá, ông sợ hãi trả tượng phật xuống biển trở lại và quay về nhà. Ngày hôm sau, ông lại ra biển và chọn vùng biển xa khu vực ông thả lưới hôm qua nhưng khi kéo lưới lên ông lại kéo được pho tượng mà ông đã kéo được ngày hôm qua. Lần này ông không trả tượng phật về biển nữa mà với tấm lòng của người đi biển ông suy nghĩ  có lẽ đây là ý trời, lộc trời ban phát cho làng biển quê ông được đức phật giáng thế cứu độ chúng sinh, để phù hộ độ trì cho ngư dân quê ông trời yên biển lặng có những chuyến biển cá tôm đầy thuyền để cuộc sống bình yên ấm no hơn.Vì thế mà ông không tiếp tục đánh cá nữa mà cẩn trọng đưa pho tượng vào bờ và đặt lên gò cát cao, thoáng có vị thế đẹp bên những cồn cát vùng biển quê ông. Sang ngày ra biển thứ ba, ông Đường tiếp tục kéo lên được một bệ đá, hai chiếc cối và hai chiếc chày bằng đá ( sau này theo ý kiến của các nhà khảo cổ thì đây là những vật dùng trong cuộc sống của người chăm) nên ông đã đưa vào bờ đặt tại gò cát nơi ông đặt pho tượng và báo ngay cho dân làng biết. Nhân dân trong làng đưa pho tượng đặt lên bệ đá thì thấy khớp với nhau như khuôn đúc nên vô cùng mừng rỡ trước điều phúc đức mà trời phật ban cho làng biển quê mình. Sau đó, để cảm ơn trời đất và giữ gìn ân huệ được ban tặng và cũng là để có nơi cho ngư dân cầu xin bình yên, may mắn trong mỗi lần ra biển, dân làng Đức Trung đã dựng nên ngôi nhà bằng tre lợp tranh để thờ phụng đức phật Quan Âm để cầu phúc cầu tài.

Từ đó cứ mỗi lần ra biển hoặc trong gia đình có chuyện gì người làng biển Đức Trung đều ra thắp hương cầu xin trời phật, đức Quan Âm đã giáng thế phù hộ độ trì và cũng từ đó cuộc sống của bà con ngư dân trở nên thuận lợi hơn, cuộc sống yên ổn, làm ăn phát đạt giàu có. Tiếng thơm vang xa, ngày càng có nhiều người đến lễ lạc , bái yết cầu phước tại nơi thờ phật Quan Âm và nơi đây trở thành nơi gửi gắm tâm hồn của bà con nhân dân khắp các vùng quê ở Bố Trạch cũng như Quảng Bình. Hằng ngày nhất là những ngày lễ chạp bà con đến bái yết, cầu tự rất đông. Trước sự hiển linh của đức Quan Âm và với tấm lòng ngưỡng vọng của bà con nên ngôi chùa để thờ đức Quán Âm đã được xây dựng khang trang hơn, có không gian linh thiêng để thờ phật và cầu nguyện từ tiền công đức của bà con gần xa và sự đóng góp của dân làng Quy Đức, làng Lý Hòa.

Chùa được khởi công xây dựng vào năm 1843, sau hai năm xây dựng với tấm lòng và sự tận tụy của những người thợ tài giỏi đến năm 1945 chùa được hoàn thành và đặt tên là “ Quan Âm Tự” với ý nghĩa là nơi thời tự đức phật Quan Âm.

Nét đặc biệt của Quan Âm Tự đó chính là vị trí của ngôi chùa. Thông thường các ngôi chùa trên đất Việt thường được xây dựng ở nơi non cao nước biếc, thường ẩn mình bên núi cao suối xanh hòa vào với thiên nhiên chim muông hoa lá, thế nhưng Quan Âm Tự lại được xây dựng bên bờ biển đầy nắng gió của làng biển Bố Trạch với những triền cát dài nóng bỏng. Chùa tọa lạc tại một đồi cát cao khoảng chừng 30 mét so với mực nước biển nằm ngay sát bờ biển ở ngã ba sông Lý Hòa trên phần đất của thông Đức trung, xã Đức Trạch, huyện Bố Trạch. Mặc dù tọa lạc tại vùng cát trắng quanh năm nắng gió nhưng dường như đây được định là vùng đất của phật nên trong khuôn viên Quan Âm Tự không khí rất trong lành, mát mẻ cây cối xanh tốt quanh năm.

Cũng giống phần lớn những ngôi chùa khác, Quan Âm Tự được trở mặt theo hướng nam ( theo quan niệm làm nhà hướng nam của người Việt Nam) mở tầm mắt ra với biển biếc bao la tạo nên một không gian cực kỳ thoáng đãng vừa có nét tĩnh tại của chốn thiền tự nhưng cũng có được sự giao hòa với biển trời nên ngôi chùa trở thành nơi cầu tự và cũng là nơi vãn cảnh chùa tuyệt vời và thuận lợi , thu hút du khách gần xa. Để đi vào chùa ta bước theo cái dốc nhỏ qua mười hai bậc  thang để vào cổng chùa được thiết kế theo lối kiến trúc cung điện với cổng tam quan quay theo hướng Nam. Qua cổng chùa ta gặp ngay chiếc sân chùa được bố trí hợp lý, thanh thoát của chốn thiền không.

Trong điện chính của chùa có kiến trúc chung với kiến trúc của chùa Phương Đông nói chung và chùa Việt Nam Thời Nguyễn nói riêng. Điểm nhấn trong kiến trúc chùa Quan Âm được thể hiện ở tầng mái và phần trang trí nội thất ở chính điện. Mái chùa được xây dựng thành hai tầng kiểu mái xếp diêm, lớp ngói vảy nổi bật với các điểm nhấn ở bốn ngọn đao uốn cong vút tại bốn góc mái chùa. Trong điện được trang trí theo dạng thức tứ linh Long - Ly - Quy - Phụng, Tùng - Trúc - Cúc - Mai được bố trí hài hóa, trang nhã với hệ thống các phù điêu, cột đá được trang trí bằng hình ảnh của các tòa sen tinh khiết biểu trưng của nhà phật.

Tại điện chính của Quán Âm Tự thờ đức phật Tổ như Lai và tả hữu được dùng để thờ phật bà Quan Âm Bồ tát và các vị phật La Hán... Chùa Quán Âm được xây dựng nên nhờ lòng mộ đạo và ngưỡng vọng hướng về cõi thiện của nhân dân vùng biển nên việc thờ tự được bố trí theo cách thức thờ đa phật ( đa hoằng dương phật pháp) chứ không theo một phái Đại thừa hay tiểu thừa. Vì thế ngoài chức năng là nơi thờ phật, cầu đạo, Quan Âm Tự còn là trường học xã hội để con người vừa theo phật pháp hay tự thiền, hướng phật, hướng thiện vừa giáo dục đạo đức các phật tự cũng như những người có cảm tình với đạo phật trong vùng về hướng thiện.

Không chỉ là nơi gửi gắm ước vọng của người dân, Quan Âm Tự còn là một trong những địa chỉ đỏ của cách mạng huyện Bố Trạch. Đây là nơi diễn ra các cuộc họp của Chi bộ Đảng để tuyên truyền, giác ngộ nhân dân chống thực dân phong kiến. Trong kháng chiến chống Mỹ đây là cơ sở cách mạng quan trọng trong tuyến phòng thủ ven biển của huyện Bố Trạch, tiêu biểu là trận đánh hồi tháng 5/1972 chùa là nơi chốt trận địa pháo bờ biển đánh tàu chiến của đế quốc Mỹ đã ôm vào lòng cát trắng 7 người con anh dũng của đại đội pháo 100 ly quyết tâm bám trận địa chiến đấu với quân thù đến viên đạn cuối cùng.

Quang cảnh lễ hội quán thế âm

Ngày nay, trước sự phát triển của đạo phật và số lượng phật tử và người có cảm tình với phật tại Quảng Bình ngày càng tăng thì  Quán Âm Tự là một trung tâm về phật giáo tại Bố Trạch nói riêng và Quảng Bình nói chung. Trong hai ngày 18 và 19 tháng 2 năm Tân Mão ( 2011), lần đầu tiên  Ban trị sự Phật giáo tỉnh Quảng Bình đã long trọng tổ chức lễ hội Quán Thế Âm một lần nữa khẳng định sự linh thiêng của ngôi chùa.

Với lối kiến trúc độc đáo và hệ thống các tượng phật quý hiếm có tuổi từ 150 - 250 năm và những di sản quý hiếm của văn hóa chăm và là nơi in dấu những chiến tích trong hai cuộc kháng chiến thần thánh nên Quan Âm Tự càng trở nên linh thiêng, có ý nghĩa quan trọng trong đời sống tâm linh, tín người của nhân dân trong vùng và ngày càng thu hút đông đảo du khách thập phương đến vãn cảnh chùa vì thế Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Bình đã có Quyết định số 2089/QĐ-UB ngày 27/9/2000 công nhận Quán Âm Tự là di tích “ Kiến trúc nghệ thuật tôn giáo”.

Trải qua thời gian, Quán Âm  Tự được trùng tu, tôn tạo khang trang hơn, tôn nghiêm hơn và đang trở thành nơi gửi gắm tâm hồn của người đi biển Đức Trạch nói riêng và du khách gần xa tìm đến với không gian thanh tịnh, linh thiêng nơi mái chùa làng biển Bố Trạch - Quảng Bình.

Lê Hữu Lợi

Phòng VH&TT huyện